Sunava

Biểu tượng Phật giáo và ý nghĩa: hoa sen, bảo tháp, cây bồ đề

· Sunava

Khách dạo trong sân ngôi chùa ảo Sunava, phía sau là hồ sen và chánh điện

Biểu tượng Phật giáo là những hình ảnh chỉ về cuộc đời và giáo lý của Đức Phật: hoa sen là sự thanh tịnh nảy nở từ khó khăn, cây bồ đề là giác ngộ, bảo tháp là sự hiện diện của Đức Phật, bánh xe pháp là giáo lý. Chỉ cần đi dạo trong chùa là gặp được nhiều biểu tượng.

Hoa sen

Sen mọc từ bùn dưới đáy ao và nở sạch trên mặt nước. Hình ảnh này thường được đọc là tâm có thể thức tỉnh ngay giữa đời thường khó khăn. Đức Phật thường ngồi trên đài sen, và đèn ở nhiều chùa cũng mang hình này.

Cây bồ đề

Tương truyền Đức Phật giác ngộ dưới gốc một cây ở Bồ Đề Đạo Tràng, Ấn Độ, loài nay gọi là *Ficus religiosa*. Lá hình trái tim được dùng rộng rãi làm biểu tượng và nhiều chùa trồng cây bồ đề trong khuôn viên. Nghệ thuật Phật giáo sơ kỳ đôi khi vẽ cây thay cho Đức Phật.

Bảo tháp

Tháp khởi đầu là gò chứa xá lợi Đức Phật. Về sau có nhiều dạng: chedi hình chuông ở Thái Lan, tháp đá và gỗ ở Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, tháp trắng ở Tây Tạng. Mọi người đi vòng theo chiều kim đồng hồ để tỏ lòng kính trọng.

Bánh xe pháp

Bánh xe tám nan, hay pháp luân, tượng trưng cho giáo lý bắt đầu chuyển từ bài pháp đầu tiên. Tám nan thường gắn với Bát Chánh Đạo.

Chuông chùa

Chuông gọi mọi người tu tập và báo giờ. Ở Đông Á, chuông đồng lớn được thỉnh từ bên ngoài bằng khúc gỗ, âm ngân dài dần tan thường được nghe như một bài học về vô thường.

Chắp tay và thủ ấn

Chắp tay là lời chào và dấu hiệu kính trọng. Tay tượng Phật có các thủ ấn. Tay phải chạm đất gợi lại giây phút giác ngộ, còn bàn tay giơ lên là ấn vô úy, không sợ hãi.

Vì sao nghệ thuật sơ kỳ dùng biểu tượng

Trong thời gian dài, nghệ nhân Phật giáo thường không tạc Đức Phật theo hình người. Nghệ thuật Phật giáo sơ kỳ, khoảng thế kỷ 2 trước Công nguyên đến thế kỷ 2 sau Công nguyên, thường (dù không phải tất cả) dùng biểu tượng thay cho hình người. Một chỗ ngồi trống, một cái cây, bánh xe hay dấu chân có thể tượng trưng cho Ngài. Các ví dụ còn ở Sanchi, Bharhut, Amaravati, Bồ Đề Đạo Tràng và Sarnath.

Theo cách hiểu của một học giả, cây bồ đề, pháp luân và bảo tháp xuất hiện đặc biệt thường xuyên, cho thấy tín ngưỡng sơ kỳ tập trung vào ba thứ ấy. The Buddhist Centre giải thích rằng đạo Phật dùng ngôn ngữ biểu tượng vì giáo lý truyền đạt điều mà lời nói và ý nghĩ không nắm hết được.

Bảo tháp

Britannica mô tả bảo tháp là công trình tưởng niệm thường chứa xá lợi của Đức Phật hay các bậc thánh. Hình tròn có vẻ bắt nguồn từ các gò mộ trước Phật giáo ở Ấn Độ. Đại tháp Sanchi, thế kỷ 2-1 trước Công nguyên, là ví dụ tiêu biểu: nền tròn, vòm đặc lớn, lọng trên đỉnh, có lan can và bốn cổng chạm chuyện tích.

Khi đạo Phật lan rộng, cùng một ý tưởng mang dáng vẻ rất khác: dagaba hình chuông ở Sri Lanka, Borobudur ở Java, nhiều dạng ở Tây Tạng và các tháp nhiều tầng ở Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản. Britannica nhấn mạnh ý nghĩa cốt lõi vẫn còn, và cách bày tỏ vẫn giống nhau: đi quanh theo chiều kim đồng hồ.

Việt Nam cũng có những ngôi tháp quen thuộc như tháp Phước Duyên của chùa Thiên Mụ ở Huế, hay các vườn tháp nơi an táng các vị sư trong nhiều chùa cổ.

Pháp luân

Pháp luân nhắc lại bài pháp đầu tiên, khi Đức Phật được kể là đã chuyển bánh xe pháp ở vườn Lộc Uyển. The Buddhist Centre giải thích tám nan tượng trưng cho tám chi của Bát chánh đạo, và bánh xe còn biểu thị tính phổ quát và chân lý của giáo pháp. Bánh xe sinh tử là hình khác hẳn, một sơ đồ về sự tồn tại trong Phật giáo Tây Tạng.

Cây bồ đề ở Bồ Đề Đạo Tràng

Nơi có cây ấy vẫn là điểm hành hương sống động. Quần thể chùa Mahabodhi ở bang Bihar, Ấn Độ, được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2002. UNESCO ghi lại rằng vua A Dục xây ngôi chùa đầu tiên vào thế kỷ 3 trước Công nguyên, còn chùa hiện nay từ thế kỷ 5-6. Đây là một trong những ngôi chùa Phật giáo xây hoàn toàn bằng gạch sớm nhất còn đứng vững ở Ấn Độ.

Những biểu tượng khác

Thủ ấn của tượng Phật

Bàn tay tượng có ý nghĩa. Xúc địa ấn, tay phải chạm đất, nhớ lại lúc thành đạo. Thiền định ấn, hai tay đặt chồng lên nhau. Thí vô úy ấn, lòng bàn tay giơ ra phía trước, nghĩa là đừng sợ. Dữ nguyện ấn, tay hạ xuống và mở ra, nghĩa là ban điều mong cầu. Không phải tượng nào cũng theo đúng khuôn, nhưng lần tới hãy nhìn cả đôi tay.

Lần tới đến chùa

  1. Nhìn xuống. Có hoa sen ở đế tượng hay chân cột không?
  2. Nhìn tay tượng. Tay chạm đất chỉ khoảnh khắc thành đạo.
  3. Nhìn mái. Có chuông gió hay cá nhỏ không? Lý do có ở bài về mõ.
  4. Nhìn ra ngoài. Có tháp hay cây có rào không?
  5. Hỏi. Hầu hết mọi người vui vẻ giải thích.

Đối xử với biểu tượng

Ở Thái Lan và Sri Lanka, tượng Phật không phải đồ trang trí, dùng trên quần áo hay hình xăm có thể gây phản cảm. Nếu mua tượng nhỏ, hãy đặt nơi sạch và cao hơn sàn. Nếu không chắc, hãy hỏi người trong truyền thống ấy. Trân trọng biểu tượng là trân trọng những người yêu quý nó.

Những công trình trong chùa Việt

Người mới đến thường thấy một ngôi chùa có nhiều công trình và không rõ chức năng từng nơi. Tam quan là cổng chùa, thường ba lối. Chánh điện là nơi thờ Phật chính và làm lễ. Nhà tổ hay nhà hậu là nơi thờ các vị tổ của chùa. Gác chuông giữ đại hồng chung. Tăng xá là nơi chư tăng ở, khách không nên tự ý vào. Vườn tháp là nơi an táng các vị sư trụ trì, nên đi nhẹ và nói khẽ.

Biết chừng đó, đi chùa đã thú vị hơn. Hãy để ý thêm tượng Hộ pháp ở cửa chính điện, thường là hai vị uy nghi đứng canh; đó là những vị bảo vệ giáo pháp, không phải để dọa người đến.

Hoa sen trong đời sống Việt

Hoa sen không chỉ ở chùa. Sen mọc lên từ bùn mà nở hoa sạch trên mặt nước, và hình ảnh ấy đã đi vào câu ca dao, kiến trúc, đồ gốm và cả lời ăn tiếng nói của người Việt. Chùa Một Cột ở Hà Nội được xây theo hình đài sen mọc trên một trụ giữa hồ. Lần tới, hãy thử đếm xem trong một ngôi chùa có bao nhiêu hoa sen: ở đế tượng, chân cột, cánh cửa, và ở cả lư hương.

Tìm chúng ở Sunava

Sunava dựng từ những biểu tượng chung này, không sao chép phong cách quốc gia nào. Thử đi một vòng ngắn:

  1. Hồ sen: ngay trước mặt nơi bạn bắt đầu.
  2. Đèn hoa sen giấy: treo trên lối đi. Bạn có thể tự thắp.
  3. Bảo tháp và cây bồ đề: trong sân hai bên lối đi.
  4. Gác chuông: thỉnh một tiếng và nghe đến khi tan.
  5. Chánh điện: tượng Phật ngồi trên bàn thờ.

Mỗi truyền thống đọc các biểu tượng khác nhau và bài này chỉ chạm đến một phần nhỏ. Nếu quan tâm, chùa gần nhà hoặc một vị thầy có thể kể cho bạn nhiều hơn.

Nguồn

Đọc tiếp